İkinci el araç alırken ekspertizde nelere bakılır, neler gözden kaçar

Temiz çıkan bir ekspertiz raporu, aracın muayene edildiği gün bakılan kalemlerde sorun bulunmadığını söyler. Bir sonraki soğuk sabahta duyulacak zincir şakırtısını, bakım arasında yavaş yavaş düşen yağ seviyesini ya da dur-kalk trafikte titreyen kuru kavramalı şanzımanı göstermeyebilir, çünkü bu sorunlar belirli bir koşulda ya da belirli bir mesafe sonunda ortaya çıkar.

Karar için üç kaynağı birlikte okumak gerekir: ekspertiz raporu, resmî kayıtlar (hasar kaydı, kilometre) ve modelin bilinen zayıf noktalarına göre senin yapacağın kontroller. Her biri ötekinin kör noktasını kapatır.

Standart ekspertiz neyi ölçer

Ticari satıcıdan alınan araçlarda ekspertiz raporunu TSE hizmet yeterlilik belgesi olan bir ekspertiz işletmesi düzenler. Bu işletmelerde boya, kaporta, fren, amortisör, yanal kayma, conta kaçağı ve motor performansı gibi testlerin yanında lastik diş derinliği ve yaşı, akü ve döşeme durumu da kontrol edilen kalemler arasında sayılıyor. Motorlu Kara Taşıtlarının Ticareti Hakkında Yönetmelik raporda marka, model yılı, kilometre ve belge bilgilerini zorunlu tutuyor, kalan kapsamı TSE standardına bırakıyor.

Bunların hepsi aracın o günkü fiziksel durumunu anlatır: onarım izleri, fren ve süspansiyonun ölçülebilir değerleri, kaçaklar. Ekspertiz tek günlük bir muayenedir; arızanın o gün yakalanabilen bir belirtisi yoksa rapora girmez.

Galeri satışında raporu satıcı işletme aldırır ve ücretini de normalde o öder; satış alıcıdan kaynaklanan bir nedenle yapılmazsa ücret alıcıya yazılır. Satıcının getirdiği firmanın dışında bağımsız bir ikinci bakış istiyorsan başka bir ekspertiz işletmesine kendin yaptırabilirsin, ancak bunu satıştan önce satıcıyla konuşmak gerekir.

Temiz rapora rağmen çıkabilen sorunlar

Rapora girmeyen sorunların ortak yanı, tek bir muayene anında değil koşulda ya da zaman içinde görünmeleridir.

• Soğuk çalıştırmaya bağlı sesler. Zincir gergisi ve hidrolik itici gibi parçaların sesi, motor ısınıp yağ basıncı oturunca kaybolabilir. Motor ekspertize zaten sıcak gelirse bu ilk saniyeler hiç dinlenmez.
• Mesafeyle ölçülen sorunlar. Yağ tüketimi, belirli bir mesafe boyunca düşen litre cinsinden hesaplanan bir değerdir. Yağ çubuğu yalnızca o anki seviyeyi gösterir, tüketimi göstermez.
• Sürüş tarzına bağlı sorunlar. Kuru kavramalı çift kavramalı şanzımanların kalkış titremesi dur-kalk trafikte belirginleşir; düz yolda yapılan kısa bir denemede fark edilmeyebilir.
• Silinmiş hata kayıtları. Arıza kodları tarayıcıyla silinebilir. OBD destekli araçlarda kodlar silinince ya da akü sökülünce emisyon izleme (hazırlık) göstergeleri sıfırlanır ve yeniden tamamlanmaları için aracın sürülmesi gerekir. Hata belleği boşken göstergelerin çoğu 'hazır değil' görünüyorsa kodlar yakın zamanda silinmiş olabilir. Akü değişimi de aynı etkiyi yaptığı için bu tek başına kanıt sayılmaz, satıcıya sorulacak bir ipucudur.
• Rapora girmeyen geçmiş. Bakım düzeni, kullanım şekli ve sigortaya bildirilmeden yapılan onarımlar muayeneyle anlaşılmaz.
• Hukuki durum. Rehin ve haciz kaydı teknik muayenenin konusu değildir.

Sitedeki kronik arıza kayıtlarından üçü bu kalıpları örnekliyor: soğukta zincir sesi, bakım arasında yağ eksilmesi ve dur-kalkta şanzıman titremesi.

İlandaki model, motor ve şanzıman kombinasyonunun bu sitedeki kronik arıza kayıtlarına bakmak, ekspertizden önce yapılabilecek ücretsiz bir ön kontroldür. Bulduğun zayıf noktayı ekspertiz firmasına söyleyip hata belleğinin ve şanzıman verilerinin ayrıca okunmasını isteyebilirsin; bu tür ölçümler standart rapor kalemi olmayabilir, kapsamını ve ücretini önceden konuş. Aynı markanın yetkili servisinde ya da o modele aşina bir bağımsız serviste yapılacak kontrol de ekspertizin bakmadığı model özel noktaları kapsayabilir.

Raporu okurken tutarlılık kontrolü

Raporun kendisini de sorgulamak gerekir. Birkaç karşılaştırma çoğu eksikliği ortaya çıkarır.

• Kimlik ve kilometre. Plaka, şasi numarası ve kilometre ruhsatla, ilanla ve sözleşmeyle aynı mı? Noter satışında rapor tarihi, sayısı, TSE belge numarası ve kilometre sözleşmeye yazılıyor; rapor sunulmamışsa bu durum da kayda geçiyor.
• Tarih. Galeri satışında rapor satıştan önceki on gün içinde alınmış olmalı. Daha eski bir rapor, aradaki olayları göstermez.
• Boş ya da 'yapılmadı' görünen kalemler. Bakılmamış bir kalem sağlam olduğunu göstermez; o kalem için ayrıca ölçüm iste.
• Boya ve değişen kayıtları ile Tramer. SBM sorgusundaki değişen parça listesi eksper raporundan geliyor. Raporda orijinal yazan bir panel Tramer'da değişen görünüyorsa ya da tersi, açıklama iste.
• Yapısal parça mı, dış panel mi. Dış panellerdeki (kapı, çamurluk, kaput) boya ya da değişim çoğu zaman estetik bir onarımı anlatır; şasi, podyum, direk ve tavan gibi yapısal bölgelerdeki onarım ise çarpışmanın şiddeti ve onarım kalitesi açısından daha ciddi bir bulgudur.
• Rapora yazılan arıza pazarlık konusu olur, garanti konusu olmaz. Raporda şanzıman vuruntusu yazıyorsa o sorun için yasal garantiye güvenme; fiyatı ve onarımı satışta çöz.

Yönetmelik, raporun aracın durumunu yansıtmamasından ekspertiz işletmesini sorumlu tutuyor ve 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'dan doğan hakları saklı tutuyor. Bu sorumluluk raporda yazanın doğruluğuna bağlanır, raporun hiç bakmadığı bir kalem için güvence anlamına gelmez.

Tramer kaydı: neyi gösterir, neyi göstermez

Tramer adıyla bilinen hasar kaydı sistemini Sigorta Bilgi ve Gözetim Merkezi (SBM) işletiyor. Plaka ya da şasi numarasıyla SBM'nin web sorgusundan, Sigortam360 üzerinden ya da plakayı 5664 numarasına SMS göndererek sorgulanıyor.

Sorguda ağır hasar durumu, hasar tutarı ve eksper raporundan alınan değişen parçalar görülebiliyor; her parçanın orijinal mi eşdeğer mi olduğu da yazılıyor. Ayrı bir araç detay sorgusu aracın ne kadar süre kaskolu ya da kaskosuz kaldığını, son sahibin şahıs mı şirket mi olduğunu ve güncel kasko poliçesi olup olmadığını gösteriyor. SBM, Çekme Belgesi ile trafikten çekilen ya da Hurda Belgesi ile perte ayrılan araçları ağır hasarlı sayıyor.

Sorgunun sınırları ise şunlar:

• Hasar bilgisi 2003 yılından itibaren sigorta şirketlerinin merkeze bildirdiği kasko ve trafik sigortası hasar ödemelerine dayanıyor. Sigortaya bildirilmeden yapılan onarımlar kayıtta yer almaz.
• Kaskosuz dönemlerdeki hasarlar için tutar verilmiyor ya da hasar hiç görünmüyor; trafik sigortasından ödenen hasarlarda da tutar verilmiyor. Uzun kaskosuz dönemleri olan bir aracın hasar geçmişi eksik olabilir.
• Eksper raporunda değişen parça yoksa parça detayı gelmez; parça değiştirilmeden yapılan onarımlar (örneğin düzeltme ve boya) bu yüzden listede görünmeyebilir.

Bu yüzden boş bir hasar kaydı aracın kaza yapmadığını değil, sigortaya yansıyan bir kaza olmadığını gösterir. Fiziksel durumu rapor, geçmişi sorgu anlatır; ikisi çelişiyorsa satıcıdan yazılı açıklama iste.

Sorgu ücretleri ve kanalları zaman içinde değişebilir; güncel bilgi için SBM'nin araç hasar sorgulama sayfasına bak.

Kilometre, rehin ve haciz

Göstergedeki kilometre tek başına kanıt değildir. Muayene kayıtlarında tutulan kilometre değerlerini sorgulayan resmî bir hizmet var; hangi kanaldan ve kimler için açık olduğu zaman içinde değiştiğinden (PTT AVM ve e-Devlet sık anılıyor) güncel yolu ilgili kurumun sayfasından doğrula. Çıkan değeri servis faturalarındaki, ekspertiz raporundaki ve sözleşmedeki kilometreyle karşılaştır; kayıtlar arasındaki tutarsızlık, rapor temiz görünse bile sormak için yeterli bir sebeptir.

Rehin ve haciz şerhi ne ekspertizin ne de Tramer'ın konusudur, tescil kaydında görünür. Galeri ilanı ve tanıtım kartı için yönetmelik kilometre, hasar kaydı ve rehin ya da haciz şerhi bilgisinin yazılmasını öngörüyor; yazılanı kendi sorgularınla karşılaştır. Bireysel satışta parayı, noterde kayıtlar kontrol edilip devir tamamlanmadan elden verme.

Ekspertizin bakamadığı koşulları kendin yarat

• Satıcıdan motoru senin gelişinden önce çalıştırmamasını iste. Soğuk motorda ilk saniyeleri dinle, sonra egzozdan çıkan dumanın rengine ve yağ çubuğundaki seviyeye bak.
• Test sürüşünü yalnızca otoyolda değil, dur-kalk trafikte yap. Yokuşta kalkış dene, otomatik şanzımanda vites geçişlerine ve geri vitese dikkat et.
• Servis kayıtlarını ve bakım faturalarını iste. Bakım planına uyulmamasından doğan arızalar galeri garantisi dışında olduğu için kayıt, hem aracın geçmişini hem de olası bir garanti başvurusunu destekler.
• Modelin sayfasındaki soruları satıcıya yazılı sor; cevaplar sonradan çıkacak bir anlaşmazlıkta işine yarar.

Yasal koruma: galeriden mi bireyden mi

Ekspertizin bıraktığı boşluğu yasal garanti kısmen doldurur, ancak yalnızca belirli koşullarda.

• Galeri, sınırlar içinde. Model yılına göre 8 yaşından küçük ve 160.000 km'nin altındaki otomobil ve hafif ticari araçlarda motor, şanzıman ile elektrik ve elektronik sistemleri satıştan itibaren 3 ay ya da 5.000 km süreyle satıcının garantisi altındadır. Arızanın giderilmesi için üst süre 45 iş günüdür ve satıcı bu garantiyi sigortayla karşılayabilir.
• Galeri, sınırların dışında. 8 yaşından büyük ya da 160.000 km'yi aşan araçlarda ekspertiz raporu zorunlu değildir ve bu garanti de yoktur. Kronik arızaların görüldüğü yaş ve kilometre aralığı bu sınırı aşabilir; o durumda ekspertiz ve kendi kontrollerin başlıca güvencedir. Raporun zorunlu olmaması, istenemeyeceği anlamına gelmez.
• Garanti dışında kalanlar. Rapora yazılan ve alıcının bildiği arızalar, kayış, balata, disk, amortisör gibi kullanımdan kaynaklanan aşınma parçaları, bakım planına uyulmayan araçlarda çıkan arızalar, kaza ve hatalı kullanım kaynaklı hasarlar, tescil kaydında trafikten çekilerek kapatıldığı yazan araçlar. Aşınma ile arıza arasındaki çizgi tartışmaya açılabileceği için sözleşmedeki garanti kapsamını satın almadan önce oku.
• Bireyden bireye satış. Yönetmelik ticari satıcılar için geçerlidir; bu satışlarda zorunlu ekspertiz ve yasal garanti hükümleri uygulanmaz, ekspertizi kendin yaptırman gerekir.

Yönetmelik hükümleri değişebilir; sözleşme imzalamadan önce güncel metni mevzuat.gov.tr üzerinden kontrol et.