DPF nedir, neden tıkanır, ikinci elde nasıl kontrol edilir

Dizel partikül filtresi (DPF), egzozdaki is parçacıklarını tutan ve dolduğunda bu isi yakarak kendini temizleyen bir süzgeçtir. Tıkanmanın temel nedeni de bu yakma işleminin, yani rejenerasyonun, tamamlanamamasıdır: is tutulmaya devam eder ama yakılamayınca filtre dolar.

Filtre kendini nasıl yakar

Filtre, uçları dönüşümlü olarak kapalı kanallardan oluşan seramik bir peteğe benzer. Egzoz gazı kanal duvarlarından geçmek zorunda kaldığı için is duvarda kalır. Duvar doldukça egzoza karşı direnç artar, bu yüzden isin zaman zaman yakılması gerekir.

Pasif rejenerasyon, egzozun yeterince sıcak olduğu sürüşlerde (kaynaklara göre kabaca 250 ile 500 °C arası) oksidasyon katalizöründe oluşan NO2 gazının isi yavaş yavaş yakmasıdır. Düzenli hızla giden uzun yolculuklarda sürücü fark etmeden gerçekleşir.

Pasif yöntem yetmediğinde motor kontrol ünitesi aktif rejenerasyonu başlatır. Ana püskürtmeden sonra silindirlere fazladan yakıt verilir (geç püskürtme), bu yakıt katalizörde yanarak filtre girişini 600 °C ve üzerine çıkarır ve is oksijenle yanar. İşlemin bitmesi için motorun ve egzozun ısınmış, yolculuğun da yeterince uzun olması gerekir; süre ve koşullar araca göre değişir.

Yakma neden yarıda kalır

Filtre iki yoldan dolar: rejenerasyon tamamlanamaz ya da is, yakılabileceğinden hızlı birikir. İkisinde de yük, her sürüşte yakılandan fazla artar.

• Kısa mesafe ve dur-kalk: Egzoz gereken sıcaklığa çıkamadan motor kapanır. Rejenerasyon yarıda kesilir, kontrol ünitesi sonraki sürüşte yeniden dener ve her deneme ek yakıt harcar.
• EGR arızası: EGR, NOx'u düşürmek için egzoz gazının bir kısmını yanma odasına geri verir; bunun karşılığı is oluşumunun artmasıdır. Valf gereğinden fazla gaz verirse ya da kurumla boğulursa yanma bozulur ve filtreye giden is çoğalır. İki arıza bu yüzden sık birlikte görülür.
• Enjektör ve hava-yakıt dengesini bozan arızalar: Damlatan ya da bozuk püskürten enjektör ve hava kaçağı gibi sorunlar yanmayı eksik bırakır, is artar.
• Yağ yakan motor: Yanan yağ hem is hem kül bırakır. Yağ tüketimi belirginse filtre bundan etkilenir; ayrıntılar için yağ yakan motor yazısına bak.

Yarım kalan rejenerasyonun ikinci bir bedeli var: geç püskürtülen yakıtın bir kısmı silindir çeperinden karter yağına karışabiliyor. SAE'de yayımlanan çalışmalar geç püskürtmeyi yağ seyrelmesinin başlıca kaynaklarından biri olarak ele alıyor. Rejenerasyonlar arka arkaya yarıda kalınca yağ yakıtla seyrelir: yağ çubuğunda seviye düşmek yerine yükselir, yakıt kokar, yağın yağlama gücü zayıflar. Kısa mesafe kullanılan filtreli dizelde yağ değişimini geciktirmemek bu yüzden önemlidir.

Rejenerasyonun yakamadığı şey: kül

Rejenerasyon yalnızca isi yakar. Motor yağındaki metal katkılar yandıktan sonra geriye kül bırakır; kül yanmaz, filtre kanallarında yıllar içinde birikir ve filtrenin kullanılabilir hacmini azaltır. Kül arttıkça filtre aynı miktarda isle daha çabuk dolar, rejenerasyonlar sıklaşır ve bir noktada filtre yıkama ya da değişim ister. Bakımı düzenli bir aracın filtresi de bu yüzden ömürsüz değildir.

Külün ne kadar hızlı biriktiği yağ seçimine de bağlı. ACEA'nın C sınıfı (düşük kül) yağ şartnameleri sülfatlı kül miktarını sınırlar; filtreli dizelde kılavuzun istediği yağ onayına uymak bu yüzden önemlidir. C sınıfları birbirinin yerine geçmez, üreticinin yazdığı şartname hangisiyse o kullanılmalıdır.

Filtre dolarken neler görülür

• DPF ya da motor arıza lambası; bazı araçlarda bunun yerine uzun yola çıkmayı öneren bir uyarı mesajı
• Güç kaybı ve aracın acil durum moduna (limp mode) geçmesi
• Yakıt tüketiminde artış ve rejenerasyonların sıklaşması; araca göre kapalı kontaktan sonra soğutma fanının çalışması, rölanti devrinin yükselmesi ya da sıcak egzoz kokusu gibi işaretlerle fark edilebilir
• Yağ çubuğunda seviyenin yükselmesi ve yakıt kokusu

Uyarı ihmal edilirse is yükü bir eşiği aşar. Bu noktadan sonra birçok araç, kontrolsüz yanmanın filtreyi çatlatma ya da eritme riski nedeniyle rejenerasyonu kendi başına başlatmaz; çözüm genellikle servis cihazıyla zorla rejenerasyon ya da filtrenin sökülüp temizlenmesi olur.

Doluysa ne yapılır: rejenerasyon, temizlik, değişim

İlk soru filtrenin neden dolduğu olmalı. Neden giderilmezse temizlenen filtre yeniden dolar. Ondan sonra filtrenin gövdesinin sağlam olup olmadığına bakılır.

• Servis rejenerasyonu: Tanı cihazıyla başlatılan zorla yakma işlemidir. Yalnızca isi yakar; kül yükünü ve gövde hasarını gidermez. İs yükü yüksek ama filtre sağlamsa işe yarar.
• Katkı ve sıvı temizlikleri: Filtre sökülmeden uygulanır. İs yükünü azaltabilir, ama kül ve çatlak gibi sorunlar için çözüm değildir.
• Söküp temizleme: Filtre çıkarılıp genellikle ısıl işlem ve basınçlı hava ya da sıvıyla temizlenir; kül de bu yolla giderilebilir. Sonuç filtrenin gövdesinin sağlamlığına ve işlemin kalitesine bağlıdır. Temizlik öncesi ve sonrasında akış ya da basınç ölçümü yapıp sonucu gösteren bir işletmeyi tercih et.
• Değişim: Gövde çatlamış ya da erimişse, kül yükü temizlikle düşmüyorsa veya temizlenen filtre kısa sürede yeniden doluyorsa gerekir. Aracın orijinal filtresiyle eşdeğer olduğu belgelenen bir parça seç.

Masraf aralıkları modele ve motora göre çok değişiyor; temizlik ve değişim bedelleri her modelin arıza sayfasında ayrı ayrı yazıyor.

DPF iptali ve Türkiye'de emisyon denetimi

DPF iptali, filtrenin içinin boşaltılması ya da motor yazılımında filtre ve rejenerasyon işlevlerinin kapatılması demektir (ikisi birlikte de yapılabilir). Tıkanma ve arıza lambası derdini bitirir, ama aracın emisyon kontrol sistemini üretimdeki halinden uzaklaştırır.

Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği, taşıt sahibini aracın egzoz emisyonunu TS 13231 standardındaki sınır değerlere uygun tutmakla ve ölçümü düzenli yaptırmakla yükümlü kılar. Hususi otomobiller ilk üç yaştan sonra iki yılda bir, diğer taşıtlar ilk yaştan sonra yılda bir ölçülür. Yönetmelikte dizel araçlar için ölçülecek değer olarak duman koyuluğu (absorpsiyon katsayısı) geçer. Sınır değerler aşılırsa bakım ve onarım zorunludur; tekrar ölçüm için bir kez yedi gün verilir ve olumlu sonuç alınana kadar araç yolda kullanılamaz.

Asıl önemli hüküm denetimde. İl müdürlükleri, ölçüm kayıt sistemi, plaka okuyan mobil denetim sistemi (EGEDES) ya da trafik kolluğuyla ortak denetim noktaları üzerinden kontrol yapar. Geçerli ölçümü olmayan araçlara olduğu gibi, geçerli ölçümü olsa bile üretimdeki egzoz gazı emisyon kontrol sistemi standartlara uygun bulunmayan araçlara da tutanak düzenlenir ve taşıt sahibine Çevre Kanunu'nun 20. maddesine göre idari para cezası verilir.

Bu hükümde DPF adıyla geçmiyor, genel olarak “imalatında bulunan egzoz gazı emisyon kontrol sistemi” deniyor. Dizel filtresi üretimde araca takılan emisyon kontrol donanımlarından biri olduğundan, filtresi çıkarılmış ya da devre dışı bırakılmış bir araç bu hükme takılabilir. Yönetmelik, filtre iptalinin denetimde nasıl tespit edileceğini ise tarif etmiyor. Sonuç şu: ölçümden geçmiş olmak yasal güvence sayılmaz, ama her iptalli aracın mutlaka ceza aldığını söylemek de bu metinle mümkün değil.

Araç muayenesinde geçerli bir egzoz emisyon ölçümünün bulunmaması ağır kusur sayılır ve araç muayeneden geçemez (kusur grupları yönergesi ve ekindeki tablo).

Alıcı açısından sonuç: tutanak taşıt sahibine düzenlendiği için bu risk satın alınan araçla birlikte yeni sahibe geçer. Ölçüm olumsuz çıkarsa gereken onarım da, örneğin filtrenin geri taktırılması, sahibine kalır.

Bu bölüm yönetmelik metnine dayanır, hukuki görüş değildir. Muayenede filtrenin ayrıca aranıp aranmadığı ve cezaların uygulanma biçimi gibi ayrıntılar için TÜVTÜRK'e ya da Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı il müdürlüğüne danış.

İkinci el dizelde filtre kontrolü

İlk adım, aracın filtreli olup olmadığını netleştirmek. Euro 5 ile dizel otomobillerin partikül sınırı 25 mg/km'den 5 mg/km'ye indi ve bu sınırı tutturmanın pratik yolu kapalı tip filtre oldu (Avrupa Komisyonu'nun Euro 5 önerisinin özeti). Euro 5 ve Euro 6 dizellerde filtre beklenir; Euro 4 ve öncesinde modele göre değişir. Şüphede yetkili servis, şase numarasıyla aracın donanımını söyleyebilir.

• Satıcıya sor: Filtre hiç temizlendi ya da değiştirildi mi, iptal edildi mi? Temizlik veya değişim varsa fatura ya da servis kaydı iste.
• Kullanım geçmişini sor: Araç çoğunlukla şehir içi kısa mesafede mi kullanıldı? Yağ değişimleri düzenli mi? Kısa mesafe geçmişi hem filtre hem yağ seyrelmesi riski demektir.
• Yağ çubuğuna bak: Seviyenin işaretin üstünde olması ve yakıt kokusu, rejenerasyonların yağa yakıt karıştırdığını gösterebilir.
• Arıza hafızasını ve filtre verilerini okut: Okunabilen değerler markaya göre değişir. Filtre doluluğu, son rejenerasyondan bu yana mesafe ve kül yükü gibi veriler okunabiliyorsa değerlendirmeye yardımcı olur. Aynı okuma EGR ve enjektör gibi nedenlerin de sağlam olup olmadığını gösterir.
• Egzoz altına bak: Filtre gövdesinde sonradan yapılmış kesim ya da kaynak izi, çevresine göre taze görünen kaynaklar şüphe uyandırır. İz olmaması filtrenin yerinde olduğunu göstermez: yazılımla devre dışı bırakılmış araçta görsel iz kalmaz.
• Test sürüşünde izle: Yol boyunca güç kaybı, arıza lambası ya da acil durum modu çıkıp çıkmadığına, yakıt tüketimine ve rejenerasyon işaretlerine dikkat et.
• Ölçüm raporunu iste: Geçerli egzoz emisyon ölçümü var mı, rapor taşıt sahibine e-Devlet üzerinden verilir. Ölçümü geçmiş olmak filtrenin yerinde olduğunu kanıtlamaz.

Satıcı filtrenin iptal edildiğini açıkça söylüyorsa, yukarıda anlatılan yasal ve mali sonuçlar alıcıya geçer; filtreyi geri taktırma masrafı ve ceza riski pazarlıkta hesaba katılmalıdır. Filtre dışındaki genel kontroller için ekspertiz yazısına bak.