Hızlanırken gelen titreşim: aks, motor takozu ya da lastik mi
Hıza bağlı ve gazdan bağımsız titreşim lastik, jant ya da rulmandır; yalnızca gaza basınca gelen ve gaz bırakınca değişen titreşim iç aks mafsalını, takozu ya da şanzıman tarafını düşündürür. Ayrımı üç basit deneme yapar.
Hızlanırken gelen titreşimi üç soru ayırır: titreşim araç hızına mı, motor devrine mi, yoksa yüke mi bağlı? Lastik, jant ve rulman kaynaklı titreşim hızla birlikte belirir ve motor devrinden, vitesten bağımsızdır. Motor kaynaklı titreşim aracı yerinde çalıştırıp devri artırınca da gelir. Yalnızca araç giderken gelip boşa alınca kesilen titreşim aktarma organlarına işaret eder (Vehicle Service Pros). Gaza basınca gelip gaz bırakınca değişen titreşim ise listeyi yük altında çalışan parçalara, yani iç aks mafsalına, motor takozuna ve şanzıman tarafına daraltır.
- Hız denemesi: Düz ve boş yolda hızı kademeli artır, titreşimin hangi hız aralığında başlayıp bittiğini not et; sonra aynı hızı gazla ve gazsız tut. Titreşim hıza bağlıysa ve gazla ya da vitesle değişmiyorsa lastik, jant ya da rulman öne çıkar.
- Devir denemesi: Araç park halindeyken devri artır. Titreşim duruşta da geliyorsa kaynak motor tarafındadır; kayış ve onunla dönen yardımcı parçalar da bu gruba girer.
- Yük denemesi: Giderken gazı kes. Titreşim yalnızca gaz verirken varsa ve gaz bırakınca azalıyor ya da vuruntuya dönüşüyorsa kaynak yüke bağlıdır.
Bu üçlü teşhis koymaz, aday listesini daraltır. Bir araçta birden fazla kaynak da bulunabilir.
Lastik, jant ve rulman: hıza bağlı titreşim
Tekerlek kaynaklı titreşim hız arttıkça belirginleşir; Vehicle Service Pros lastiğin hızla birlikte ‘sıçradığını’ yazıyor. Hızlanırken fark edilmesinin nedeni, titreşimin gaza değil aracın o hız aralığından geçmesine bağlı olmasıdır. Aynı hızda sabit giderken de sürer.
Makinede dengeli çıkan lastik yolda yine de titreyebilir. Aynı kaynak nedenler arasında uzun süre bekleyen lastikte oluşan düzleşmeleri, karkastaki sert ve yumuşak noktaları ve jantın yüksek ile alçak noktalarını sayıyor. Tekerleği yük altında döndürüp çevre boyunca geri itme kuvvetini ölçen yol kuvveti (road force) balansı bu tür farkları yakalamak için kullanılıyor.
Rulman aynı gruba girer. Sitedeki Volvo S40 (ikinci kuşak) kaydında yüksek hızda uğultu, çukurlarda tıkırtı ve dönüşte aks bölgesinden tıkırtı bir arada geçiyor; kontrol olarak tekerleği kaldırıp rulman boşluğuna ve sesine bakmak öneriliyor.
İç aks mafsalı: yük altında gelen titreşim
Tekerleklere tork aks milleri ve uçlarındaki mafsallarla taşınır. Tekerlek tarafındaki dış mafsal bozulunca dönüşlerde tıkırdar, gazla dönülürse ses artar. Şanzıman tarafındaki iç mafsal bozulduğunda ise hızlanırken yana doğru titreşim, gazdan çekerken ya da D'den R'ye geçerken ‘tok’ bir ses olabilir (Samarins). Aynı kaynak iç mafsal arızalarını nadir olarak tanımlıyor; hızlanırken titreyen her araçta aksı suçlamak için erken.
Mafsalın ömrünü körük belirler. Körük yırtılınca gres dışarı atılır, su ve kir içeri girer ve mafsal hızla yıpranır; dış körükler daha çok hareket ettiği için genellikle önce onlar bozulur. Mafsalın çevresine sıçramış koyu gres, körüğün yırtık olduğunu gösteren görsel işarettir.
Aks mili tarafından sitedeki bir örnek: Volkswagen Transporter T5'te aks milinin kama dişleri aşınıyor, kalkışta ve gaz bırakınca vuruntu, direksiyonda titreme ve dönüşte tıkırtı geliyor.
Dış mafsal aşırı aşınırsa sürüş sırasında dağılabilir ve bu bir güvenlik riskidir. Dönüşte tıkırtı varsa körüğü ve mafsalı gecikmeden kontrol ettir.
Motor takozu: yük değişince vuran motor
Takoz motor ve şanzımanı gövdeye bağlar. Yıpranınca yük değişimlerinde (gaza basma, gaz bırakma) vuruntu, D ile R arasında geçerken ‘tok’ ses ve titreşim yapar; titreşim çoğunlukla araç dururken daha belirgindir (Auto Training Centre).
Takoz titreşimi araç hızıyla değil, motorun devri ve yüküyle değişir; belli bir hızda çıkıp gazdan bağımsız süren titreşim takoza yazılmaz. Takozdan şüphelenmeden önce tekleme, aktarma organı sorunu, egzozun gövdeye değmesi ve gevşek braketler elenmeli. Motorun biraz oynaması tek başına arıza değildir; hareketin fazla olup olmadığı üreticinin yöntemiyle doğrulanır (Auto Training Centre).
Sitedeki örnek: Volvo S40'ta sağ ön takoz rölantide gövdeye yansıyan titreme ve kalkışta, vites değişiminde vuruntu yapıyor; kayıt gaz verip bırakırken motorun hareketine bakmayı öneriyor.
Yalnızca kalkışta titreyen araç: şanzıman ve volan
Titreşim durmaktan kalkarken geliyor ve hızla ilgisi yoksa şanzıman ile volan tarafı listeye girer. Sitede hızlanırken ya da kalkışta titreme, sarsıntı, vuruntu veya tıkırtı belirtisi geçen kayıtların yaklaşık yüzde 90'ı şanzıman kategorisinde; başı çekenler kuru kavramalı çift kavramalı şanzımanlar (DSG 7, DQ200, 7 ileri DCT) ve çift kütleli volan. Bu bir arıza sıklığı ölçüsü değil, katalogdaki kayıtların dağılımı; ama lastik balansıyla geçmeyen kalkış titremesinde nereye bakılacağını gösteriyor.
Kalkış sarsıntısının yazılımdan da gelebildiği örnek var: Skoda Octavia 4 1.5 TSI kaydına göre düşük devirde ve soğuk motorda araç silkeleniyor, üretici yazılım güncellemesiyle düzeltme yayınlamış.
Kuru kavramalı şanzımanların test sürüşü sırası ayrı bir yazıda anlatılıyor.
Alırken test sürüşünde sıra
- Düz ve boş yolda hızı kademeli artır; titreşimin belli bir hız aralığında çıkıp çıkmadığını not et.
- Aynı hızlarda gazı ver ve kes: titreşim gazla mı, hızla mı değişiyor?
- Dururken devri artır; titreşim duruşta da geliyorsa motor ya da takoz tarafına bak.
- Tam direksiyonla yavaş git ve iç ile dış mafsal tıkırtısını dinle. Körüklere bak: yırtık ya da gres sıçraması var mı?
- Kalkışı soğuk motorda, yokuşta ve dur-kalkta dene; kuru kavramalı şanzıman ile volan sorunları bu denemelerde ortaya çıkar.
- Lastiklerin aşınma biçimine bak. Düzensiz lastik aşınması sitedeki ön takım kayıtlarında (salıncak burcu, rotil) belirti olarak geçiyor, yani yalnızca lastiği değil ön takımı da sorgulatır.