Satıcı arıza kodlarını silmiş mi: hazırlık (readiness) testi nasıl yapılır

Kodlar tarayıcıyla silindiğinde ya da akü ayrıldığında araç, emisyon sistemlerini sınayan hazırlık (readiness) monitörlerini sıfırlar; bunların yeniden “hazır” olması için belirli bir sürüş gerekir. Bu yüzden hata belleği boş ama monitörlerin çoğu “tamamlanmadı” görünüyorsa kodlar yakın zamanda silinmiş olabilir. İkinci bir veri bu tahmini güçlendirir ya da zayıflatır: kodlar silineli beri geçen mesafe ve ısınma sayısı. Hiçbiri tek başına kanıt değildir.

Silme neyi sıfırlar, neyi sıfırlamaz

Teksas'ın araç muayene sayfasına göre kodlar tarayıcıyla silindiğinde ya da akü ayrıldığında monitörler “hazır değil” durumuna döner ve tarif edilen sürüş döngüsü yapılınca yeniden “hazır” olur (Teksas Kamu Güvenliği Dairesi). Kaliforniya Otomotiv Onarım Bürosu da akünün ayrılması gibi onarım işlemlerinden sonra monitörlerin yeniden çalıştırılması gerektiğini yazıyor (BAR).

Silinemeyen bir kayıt var: kalıcı kodlar (permanent DTC). BAR'a göre kalıcı kodlar tarayıcıyla silinerek ya da akü ayrılarak temizlenmez; arızanın giderildiği doğrulandıktan sonra yalnızca aracın kendi OBD sistemi siler. Kalıcı kod desteği araca bağlıdır, ama destekleyen bir araçta kayıtlı kod belleğinin boş, kalıcı kodun dolu görünmesi silme yapıldığını düşündürür.

Hazırlık durumu nasıl okunur

Okuyucuda “I/M hazırlık”, “readiness” ya da “monitör durumu” gibi bir menü bulunur; kontak açıkken okunur. Listedeki kalemler motor tipine göre değişir:

• Benzinli araçlar: katalizör, ısıtmalı katalizör, buharlaşma (EVAP) sistemi, ikincil hava, oksijen sensörü, oksijen sensörü ısıtıcısı ve EGR/VVT.
• Dizel araçlar: NMHC katalizörü, NOx son işlem (SCR), turbo basıncı, egzoz gazı sensörü, partikül filtresi ve EGR/VVT.
• Her iki tipte sürekli çalışan üç monitör: tekleme, yakıt sistemi ve kapsamlı bileşen. Bunlar sürüş boyunca çalışır; ayrım yapmak için koşul isteyen diğerlerine bakılır.

Araçta olmayan bir sistem cihazda “desteklenmiyor” ya da “uygulanamaz” gibi görünür; bu eksik sayılmaz. Standardın sürümlerine göre hangi monitörün hangi motor tipine ait olduğu ayrıntıda farklılaşabiliyor (OBD Auto Doctor).

Benzinlide ve dizelde kaç eksik olağandır

Kaliforniya'nın muayene kuralı, normal bir aracın kaç monitörü eksik taşıyabileceğine ölçü veriyor: 2000 ve sonrası benzinli araçlarda yalnızca buharlaşma sistemi monitörünün, 2007 ve sonrası dizellerde ise partikül filtresi ve NMHC monitörlerinin tamamlanmamış olması muayeneyi geçmeye engel değil (BAR). Kaliforniya kuralları Türkiye'de geçerli değil; yalnızca düzenleyicinin hangi eksikleri kabul edilebilir bulduğunu gösteriyor.

Buradan çıkan okuma şu: benzinlide EVAP, dizelde partikül filtresi ve NMHC tek başına hazır görünmüyorsa şüphe zayıftır; düzenleyicinin bile eksik kabul ettiği bu kalemlerin tamamlanması zor olduğunu düşündürür. Bunların dışında kalan birkaç monitörün birden hazır olmaması ise sıradan kullanımda beklenmez. Dizel filtresinin işleyişi için DPF yazısına bak.

Silineli beri mesafe ve ısınma sayısı

Birçok araç iki sayaç tutar: kodlar silineli beri kat edilen mesafe ve silineli beri tamamlanan ısınma döngüsü sayısı (servis modu 01, PID 31 ve PID 30). Kaliforniya BAR bu değerlerden yararlanıyor: OBD bilgisi silineli beri en az 15 ısınma döngüsü ve 200 mil sürülmüş araçta kalıcı kodun varlığını yok sayıyor (BAR). Aynı kurumun bir sunumuna göre mesafe sayacı çoğu 2006 ve sonrası dizelde, 2008 ve sonrası benzinlide destekleniyor (BAR sunumu); Türkiye'de satılan araçlarda destek model ve markaya göre değişebilir.

Mesafe sayacı kilometre cinsinden 0 ile 65.535 arasında değer alır ve üst sınırda durur. Toplam kilometresi yüksek bir araçta bu değerin birkaç on kilometre görünmesi, hafızanın o kadar yakın zamanda silindiğini söyler. Değerin büyük olması ise yalnızca o kadar kilometredir silinmediğini gösterir; sayaç desteklenmiyorsa uygulama boş ya da tire gösterir ve hiçbir şey söylemez.

Bulgular ne zaman şüphe uyandırır

• Bellek boş, birçok monitör hazır değil, silineli beri mesafe çok kısa: üçü birlikte yakın zamanda silme ya da akü ayrılması olasılığını güçlendirir. Nedenini sormak için yeterli bir sebeptir, suçlamak için değil.
• Kayıtlı kod yok, kalıcı kod var: kalıcı kodlar tarayıcıyla silinmediği için bu kombinasyon, kayıtlı kodların silindiğini ama arızanın giderilmediğini düşündürür.
• Satıcının uzun süredir kullandığı araçta bir monitör hâlâ tamamlanmamış: o monitörü etkinleştiren bir bileşen sorunlu olabilir; BAR, bu durumda monitörün ilgili bileşenler onarılana kadar hiç tamamlanmayabileceğini yazıyor.
• Bellek boş, monitörler hazır, silineli beri mesafe yüksek: yakın zamanda silme olasılığı düşüktür. Ama satıcı silip aracı yeterince sürdüyse görüntü bu da olur; temiz sonuç kanıt değildir.
• Yalnızca bir ya da iki zor monitör eksik, kalanı tamam: benzinlide EVAP, dizelde partikül filtresi ve NMHC bu listenin en beklenen eksikleridir; tek başına anlamlı değildir.

Masum açıklamalar ve satıcıya sorulacaklar

Hazır olmayan monitör kötü niyetin kanıtı değildir. Akü değişimi ya da ayrılması, bir onarım sonrası servisin kodları silmesi ve aracın az kullanılması (sayaçlar yalnızca sürüldükçe ilerler) aynı görüntüyü verir. Satıcıya sorulacaklar: aküyü ne zaman değiştirdi, son onarım ve kod silme ne zaman yapıldı, faturası ya da servis kaydı var mı? Cevap okunan değerlerle tutarlıysa şüphe azalır; tutmuyorsa sebebinin açıklanması gerekir. Sonuç kararsız kalırsa hata belleğini ve monitörleri ekspertizde ayrıca okutmak mümkündür; ekspertiz yazısındaki silinmiş hata kaydı ipucunun uygulaması budur.

Test sürüşünde monitörleri tamamlamaya çalışma: Hepsi tek bir kısa yolculukta ya da park halinde rölantide tamamlanmaz; soğuk çalıştırma, sabit hız, dur-kalk ve yavaşlama içeren karışık bir sürüş gerekir. “Tamamlanmadı” tek başına arıza demek değildir; asıl bilgi kaç tanesinin, hangilerinin ve hangi sayaç değerleriyle eksik olduğundadır.

Emisyon monitörlerinin ilgilendiği parçalardan örnekler: oksijen (lambda) sensörü, DPF ile EGR ve akünün boşalmasından doğan sorunlar.

Menü adları cihaza ve uygulamaya göre değişir. Hazırlık ve sayaç ekranlarını bulamıyorsan, markaya özel tanılama cihazı olan bir işletme aynı değerleri okuyabilir.